Historie van de gemeente


WILDERVANK-VEENDAM


"De stad Groningen, het kerspel Zuidbroek en enkele grootgrondbezitters uit de Ommelanden waren de bezitters van de woeste veengrond in de provincie Groningen, dat nu de Groninger Veenkolonien wordt genoemd. In het jaar 1647 pachtte Adriaan Geerts Wildervank het gedeelte, dat nu Wildervank en Veendam omvat. Aangezien er in die streek nog geen mensen woonden, was hij genoodzaakt voor het vervenen en ontginnen mensen van elders aan te trekken en zodoende kwamen hier veenarbeiders uit het dicht aan Nederland grenzende deel van Duitsland, nl. Oost-Friesland. Daar een deel van deze Duitsers de Lutherse leer beleed, ontstond er onder deze mensen al betrekkelijk snel behoefte om na eerst veelal huissamenkomsten te hebben gehouden zonder voorganger, iemand te hebben, die de geestelijke zorg op zich kon nemen.

In Sappemeer was een zekere Christoph Griesopf in 1680 zijn werk als proponent begonnen en hij was het, die in 1686 ook in Wildervank-Veendam ging werken. In 1695 werd hij predikant van beide gemeenten; combinatie van gemeenten was toen dus ook al niet vreemd. In 1698 verliet hij Wildervank-Veendam en in 1700 werd de kerk gesticht en kreeg de gemeente in de persoon van Johan Bischof Holtzapffel een eigen predikant. Voor de bouw van de kerk werd op de hoek van de "nul"-laan een stuk grond met de daarop staande schuur gekocht voor f 1000,-. De schuur werd afgebroken en de kerk gebouwd. Het ernaast staande huis werd ook aangekocht en aan de behoefte aangepast. Het schijnt, dat de gemeente zich snel heeft uitgebreid, want reeds in 1760 moest tot vergroting en bijna gehele vernieuwing worden overgegaan. Al deze werkzaamheden namen een half jaar in beslag. De financiŽle middelen hiertoe kwamen gedeeltelijk uit de Amsterdamse fondsen, terwijl vele vrijwillige giften uit de gemeente werden ontvangen. Een inwoner van Wildervank, die vanuit zijn woning uitzicht op de kerk had, schonk blauwe dakpannen. In die tijd was ds. Schiving predikant van de gemeente. Een gevelsteen, later aangebracht in het portaal van de kerk met het jaartal 1760, herinnerde daar aan. Maar tijdens een veel latere verbouwing was het niet te voorkomen dat die steen, ofschoon nog steeds ingemetseld aanwezig, niet zichtbaar bleef.

Daar zoals reeds vermeld, de grondleggers van de gemeente Duitsers waren, werd er ook in het Duits gepreekt. Omstreeks 1760 werd ertoe overgegaan, ofschoon eerst nog gebrekkig en alleen in de middagdiensten, de preken in de Nederlandse taal te houden.

Evanglisch-Lutherse kerk, Sportterreinstraat 6 te Wildervank.


De predikanten waren hier over het algemeen slechts kort. Hoogstwaarschijnlijk kwam dit door het zeer lage traktement dat door de gemeente betaald kon worden, waardoor de predikanten vaak genoodzaakt waren er een nevenberoep bij te nemen, b.v. die van een schoolmeester. Ds. C. Griesopf was, wat de diensttijd betreft een der uitzonderingen, want hij was hier 12 jaar. Veel gegevens over de tijd tussen 1760 en het begin van deze eeuw zijn niet direkt voorhanden. Wel kan vermeld worden, dat de koperen kollekteschaal, welke nog steeds aan de uitgang wordt gebruikt, het ingeslagen jaartal 1734 draagt. De zilveren avondmaalsbeker en de hierbij behorende zilveren collectebus werden eerste Paasdag 1849 door de gemeente aan de kerkeraad aangeboden.

Het niet lang blijven van de predikanten bleef niet beperkt tot de eerste tijden. Ook in deze eeuw kwamen en gingen de voorgangers, op enkele uitzonderingen na (o.a. ds. M.P. Stol, 14 jaar), vaak zeer snel. Dit kwam natuurlijk ook doordat Wildervank-Veendam van oudsher een "proponents"-gemeente is. In 1928 was er weer een verbouwing noodzakelijk. Dit was in de tijd van ds. W.J. Kooiman, die hier toen altijd een overvolle kerk trok, mede doordat de Nederlandse Hervormde gemeenten van Wildervank en Veendam uitsluitend vrijzinnige predikanten hadden en buitendien de aparte rechtzinnige groep een zeer oude voorganger had. De "leerkamer" achter de kerk werd uitgebroken en de vrijgekomen ruimte bij de kerk getrokken. Er werd tevens jeugdgebouw naast de kerk opgetrokken en de kerkeraadskamer werd verplaatst naar de toen nog grotere pastorie, die in latere jaren in tweeŽn werd gesplitst. In de Nederlandse Hervormde kerk te Veendam was tijdelijk een noodorgel in gebruik geweest. Toen dat daar overbodig werd is het door de Lutherse gemeente gekocht en boven het nieuwe kerkgedeelte aangebracht. Er was voor dit alles natuurlijk veel geld nodig, maar ds. Kooiman zag met zijn helpers en helpsters dit op allerlei manieren bij elkaar te krijgen, o.a. door een in die tijd uitzonderlijk groot opgezette bazar.

In 1934, tijdens de ambtsperiode vands. R.J. de Boer, kwam er centrale verwarming in de kerk. Tussen 1950 en 1970 werden 10 glas-in-lood-ramen naar ontwerpen van ds. P.H.G.C. Kok in de kerk aangebracht. Aan een zijde afbeelding van Jezus geboorte, sterven en opstanding; achter het liturgisch centrum doop en avondmaal en aan de andere zijde het oordeel en de toekomst. De stoot hiertoe werd gegeven door de heer H. Broeklander, jarenlang secretaris, die bij testament een bedrag voor dit doel aan de gemeente vermaakte. Meerdere schenkingen maakten de completering mogelijk. Ruim 25 jaar geleden werd, gedeeltelijk door eigen krachten het gewelf van de kerk vernieuwd en een deel van de kerk in lichtere kleuren geschilderd. Men had ook steeds de gedachte om de kerk van binnen geheel te restaureren, maar daarvoor moest eerst een financiŽle basis worden gevormd.

Interieur van de Evangelisch-Lutherse kerk te Wildervank; na de verbouwing van 1972.


Toen die er na ca. anderhalf jaar was, werd het werk aangepakt en het gehele interieur in modernere stijl uitgevoerd, terwijl het in de tijd van ds. Kooiman bijgetrokken gedeelte nu weer kerkeraadskamer werd. Dit was noodzakelijk omdat de pastorie in tweeŽn werd gesplitst, waardoor de daarin bestaande kerkeraadskamer verviel. Kort na deze veranderingen werd besloten geen kostbare restauratie van het aanwezige pijporgel te laten uitvoeren, maar een goed electronisch instrument aan te schaffen. Ook de buitenkant van de kerk kreeg toen weer een goede verfbeurt, waardoor de buitenkant niet meer contrasteerde met de binnenkant en er een fraai geheel ontstond.

De huidige situatie (1994 red.)

Onze gemeente is nooit erg groot geweest. Toch is het ledental jaren lang tamelijk stabiel gebleven. Alleen in de laatste decennia wordt de groep door overlijden, vertrek, maar ook door ontkerkelijking langzamerhand steeds kleiner. De gemeente telde einde 1993 57 leden (1950:122) en 73 doopleden (1950:102). Een gevolg hiervan was dat ook de inkomsten lager werden en het derhalve niet meer mogelijk bleek zelfstandig een predikant te beroepen, nadat mw.ds. M.P. Stol in 1968 weer terugging naar Groede. Zodoende moest worden gezocht naar een combinatie. Daar Pekela en Winschoten ook vacant werden, werden de handen ineengeslagen en kon ds. J.M. Mulder in deze combinatie aan de slag. In de tussentijd had ds. J.G. BahnmŁller naast zijn eigen gemeente Stadskanaal de drie vacante gemeenten ook onder zijn hoede. Sinds de komst van ds. U. Hummel in 1989 is er na een 14 jaar durende vacature weer een predikant, samen met Groningen en Pekela, maar eind 1992 is de situatie zo geworden dat de vijf Evangelisch-Lutherse gemeenten in de provincie Groningen, te weten Groningen, Pekela, Stadskanaal, Wildervank-Veendam en Winschoten gezamenlijk twee predikanten hebben, n.l. ds. U. Hummel en ds. J. Christensen. Jarenlang hadden de vier Veenkoloniale gemeenten Pekela, Stadskanaal, Wildervank-Veendam en Winschoten een gezamenlijk blad "De Kerkklok", maar daar kwam in 1973 een eind aan, zodat ieder met een eigen blad verder ging. Bij ons kreeg het de naam "Lutherroos". Begin 1992 kwamen de goede kerkelijke kontakten met de Hervormde en Gereformeerde kerken in Wildervank nog duidelijker tot uitdrukking door samen uit te komen met het nu eens per maand verschijnende blad "Drieluik"."

door: A. Pinkster 1921-1998

Uit: Hoe het lutherde in Nederland.
Auters: J.L.J. Meiners-Visser, Th.A. Fafiť, C.Ch.G. Visser.
Stichting Lutherse Uitgeverij en Boekhandel. 1994.

De ontwikkelingen tot nu


Na het vertrek van ds. Hummel in oktober 1994 naar het Indonesische eiland Nias, waar hij nu werkt als missionair toeruster, kwam dhr. Eppo Vroom als pastor in dienst bij de gemeente, tot april 1997. Hij was op dat moment tevens pastor in de Nederlands Hervormde Gemeenten Ommelanderwijk en Scheemda.
In 1994 is de kerk buitenom volledig opnieuw in de verf gezet en in juni 1996 is het dak van de kerk geheel gerestaureerd. Inmiddels was de kerk al een gemeentelijk monument geworden, hetgeen de restauratie van het dak mede mogenlijk maakte.
In 1995 is de zusterkring opgehouden te bestaan en overgeheveld in de dameswerkgroep.Het aantal deelnemers was namelijk erg klein geworden door de steeds kleiner wordende gemeente. Deze komt nog een aantal keren in het winterhalfjaar bijeen.

In 1700 werd het begin gemaakt met de eigen gemeente. Vanaf 1686 had proponent Griesopf vanuit Sappemeer diensten verzorgd voor de vanuit Ost-Friesland gekomen veenarbeiders.
Op 12 december 1700 kocht men namenlijk van de Veendammer predikant Oomkes een woonhuis en bouwde daarbij het kerkje. Een andere versie zegt dat een schuur werd aangekocht voor f 1000,-- met een huis dat ernaast stond. De schuur werd afgebroken en de kerk gebouwd. De kerk is daarna vele malen verbouwd en gerestaureerd, onder andere in 1760, 1907 en 1928. Vele mensen zijn er op zondag naar de dienst geweest, hebben kerst en pasen gevierd, hebben er hun kinderen gedoopt en hebben vanuit de kerk hun geliefden of vrienden naar het graf gedragen. Er is natuurlijk veel gebeurd in al die jaren.
Er is dan ook een boekje uitgebracht met een aantal anekdotes en gebeurtenissen. tevens is hierin de predikantenlijst opgenomen. U kunt het per telefoon of email bestellen!! Het emailadres vindt u op de welkomstpagina.

In 2000 bestond de kerk 300 jaar!


Er is op 10 december 2000 een feestelijke dienst geweest om dit te vieren onder leiding van pastor E. Vroom die ook pastor van onze gemeente is geweest.
Sedert 23 februari 1997 heeft de gemeente een gezamenlijke predikant, ds. J.B.O. Buller, samen met de Ev. Lutherse Gemeenten Pekela, Stadskanaal en Winschoten. Deze jonge predikant was daarvoor vikaris in de Duitse kerk te Amsterdam.
Ook werd er in 1997 een pijporgel aangeschaft, dat beneden in de kerk werd geplaatst. Het is een zogenaamd "Mignon" orgel van de firma Verschueren uit Heythuisen.

In 1998 kwamen er weer wat nieuwe mensen bij de gemeente. Er waren drie belijdenissen in december van dat jaar. Er waren eind 1998 nog 43 belijdendende leden en 65 doopleden. In de diensten zijn gemiddeld zo'n 15-20 bezoekers aanwezig. Bij diensten met de eigen predikant, waarbij vaak het Heilig Avondmaal wordt gevierd, zitten er vaak nog wat meer mensen in de kerk. Het hebben van een eigen (regio)predikant is dan ook van groot belang voor de gemeente, zowel voor de pastorale zorg, het kerkbezoek, de gespreksgroepen, als voor bijbelonderwijs (cathegisatie).
Er was eens per maand een jeugdsoos, Jeugdsocieteit MLgenaamd. ML staat voor Maarten Luther. Er werd moderne muziek gedraaid en er kon er gedart en gesjoeld worden. Naast jongeren uit Wildervank en Veendam was er ook vaak jeugd uit de regio. In juni 1999 was er een jeugdkampeerweekend in Lheebroek bij Dwingelo, onder leiding van ds. Buller, ds. Freijtag uit Groningen en ondergetekende.Deze jeugdkampen zijn uiteindelijk zeven keer georganiseerd, waarna de animo te gering bleek.
In regioverband zijn er jaarlijks een aantal gezamenlijke diensten, wanneer er een vijfde zondag in de maand is. In samen op weg verband worden er jaarlijks 12 diensten gehouden samen met de Gereformeerde Kerk en de Nederlands Hervormde Gemeente in Wildervank. Deze zogenaamde "CIS" diensten (CIS: Commissie Interkerkelijke Samenwerking: een vroege voorloper van het huidige SOW-proces) worden georganiseerd door de 3 gemeenten.

Ontwikkelingen na 2000


In 2000 is ds. Buller, na onenigheid met de Ev. Lutherse gemeente Stadskanaal, vertrokken naar de Ev. Lutherse gemeente in Zeeland. De samenwerking tussen de 4 Ev. Lutherse gemeenten in Oost-Groningen kwam daardoor ten einde.
We zijn waren dus weer vacant!
Stadskanaal haakte af en Wildervank ging verder met Winschoten en Pekela. Inmiddels was ook de samenwerking in CIS-verband gestopt. De Gereformeerde kerk en de Nederlandss Hervormde gemeente in Wildervank gingen praten over samenwerking en eventuele fusie.Omdat onze gemeente koos voor het instandhouden van de Lutherse identiteit binnen SOW, werd besloten om Luthers verband meer te gaan samenwerken. In de loop van 2003 werd geopperd om de gemeenten langzamerhand samen te gaan voegen. Vooral de Ev. Lutherse gemeente Winschoten voelde hier veel voor, omdat het kerkbezoek erg terugloopt. In een regiovergadering met Ds. Freijtag en ds. Giethoorn van het RDC in Haren werd besproken hoe de 3 gemeenten samen zouden kunnen gaan tot een gemeente. Er zouden 3 gebouwen blijven bestaan en 3 brandpunten, maar een gemeente. Toen in een volgende vergadering bleek dat het handhaven van gebouwen en daarmee het brandpunt in Wildervank-Veendam uiteindelijk toch niet kon worden gegarandeerd werd na een soort referendum besloten om toch niet samen te gaan met de Ev. Lutherse gemeenten in Pekela en Winschoten. We blijven wel samenwerken, maar onze gemeente gaat zelfstandig verder en we zijn van plan om het kerkgebouw eventueel in een stichting onder te brengen. Intussen is het jeugdwerk teruggebracht tot een jeugdkamp in de zomer. Wel hebben we als speerpunt 2005 gekozen voor de zondagsschool. Hoewel het aantal kerkdiensten is teruggebracht tot 2 en soms 3 per maand in de eigen gemeente, en het kerkbezoek afneemt tot rond het tiental zijn er soms ook mooie diensten met zo'n 25 bezoekers inclusief 6-8 kinderen bij de zondagsschool. Momenteel hebben we een aantal gastpredikanten en een pastoraal medewerkster: mevr. T. Steenhuis. Zij gaat een aantal keren per jaar voor en bezoekt de ouderen en zieken.
In regioverband zijn er jaarlijks een aantal gezamenlijke diensten, wanneer er een vijfde zondag in de maand is. In PKN verband werden er jaarlijks 12 diensten gehouden samen met de Gereformeerde Kerk en de Nederlands Hervormde Gemeente in Wildervank. Deze zogenaamde "CIS" diensten (CIS: Commissie Interkerkelijke Samenwerking: een vroege voorloper van het huidige SOW-proces) werden georganiseerd door de 3 gemeenten. De Geformeerdekerk en de Hervormde gemeente besloten om samen te gaan en wij kozen daar niet voor maar wilden zelfstandig blijven, na de gemeente gehoord te hebben. Wel blijven we gezamelijke diensten per jaar houden, waarbij de Paaswake en de Oudjaarsdienst in onze kerk worden gehouden. Het blad Drieluik verdween daarmee. Er is nu weer een Luthers regioblad. In de Lutherse regio Oost Groningen besloten de Ev.Lutherse Gemeenten Pekelaen Winschoten om verder samen te gaan werken en naar een fusie toe te werken. De Lutherse gemeenten zijn vacant na het vertrek van ds. Buller naar Zeeland. Sinds oktober 2008 is onze gemeente een combinatie aangegaan met de Ev.Lutherse gemeente Groningen en hebben we weliswaar in in zeer geringe deeltijd een eigen predikant. Mevrouw Steenhuis is vanwege haar leeftijd in januari 2010 gestopt met het pastoraal werk, dat zij altijd met veel zorg en toewijding heeft uitgevoerd. In 2012 is zij geheel gestopt met haar werk voor de gemeente. Wij hebben op dit moment 4 kerkenraadsleden, waaronder ds. S. Freytag.

Door: H.F. Bos